Bác Ba Phi tên thật là Nguyễn Long Phi, sinh năm Giáp Thân, tức năm 1884 tại Rạch Mũi, thuộc vùng Cái Rắn mà nay thuộc huyện Cái Nước, tỉnh Cà Mau. Có tư liệu cho rằng bác Ba sinh ra ở Đồng Tháp Mười, sau đó mới xuống Rạch Mũi để khai hoang lập nghiệp. Bác Ba Phi mất mất ngày 03.11.1964 tại nhà riêng ở ấp Lung Tràm thuộc xã Khánh Hải, huyện Trần Văn Thời, Cà Mau.

Tương truyền bác Ba Phi là người con trai trưởng trong một gia đình có năm anh em, gọi theo kiểu miền Nam là Hai Phi. Cha mẹ mất sớm nên Hai Phi từ nhỏ đã lưu lạc nhiều nơi, làm thuê, cày mướn kiếm sống. Sinh thời, Hai Phi là người cao lớn, thân hình vạm vỡ và giỏi võ nghệ.

Với sức vóc phi thường, Hai Phi có thể làm các công việc đồng áng nhiều gấp mấy lần người bình thường. Sau ba năm ròng rã thử thách ở rể cho nhà đại điền chủ Cà Mau là ông Hương quản Trần Văn Tế, Hai Phi được Hương quản gả người con gái thứ ba tên là Trần Thị Lữ. Từ đó, Hai Phi được gọi theo thứ của vợ là Ba Phi.

Chân dung bác Ba Phi được họa lại theo hình người em thứ 6 của bác Ba Phi và lời kể của người thân

Bàn thờ bác Ba Phi được thờ tại nhà ở Lung Tràm

Sau khi gả con gái, Hương quản Tế giao hàng nghìn công đất ruộng đang được khai hoang cho vợ chồng Ba Phi làm kế sinh nhai. Vừa khai hoang tiếp tục, vừa canh tác, bác Ba Phi không ỷ lại sự giàu có nhà vợ mà ăn chơi lêu lổng.

Vẫn quen nết ăn nết ở của tá điền, Ba Phi vẫn thức khuya dậy sớm, cày cấy ruộng đồng, trồng cây, đặt dớn… Dấu tích ấy đến ngày nay vẫn còn bởi mảnh ruộng màu mỡ được thao chua rửa phèn, hàng dừa xanh cao vút do chính tay bác Ba Phi trồng và những ao cá quanh nhà, vẫn còn nguyên vẹn đó.

Ngoài ra, bác Ba còn đào những con kinh để người dân tiện việc đi lại và vận chuyển hàng hóa, lúa thóc từ ruộng ra kinh lớn. Một trong số những con kinh ấy là con kinh Lung Tràm mà người dân nơi đây hay quen gọi là kinh Ba Phi.

Truyện cười bác Ba Phi từ lâu đã trở tác phẩm văn nghệ dân gian đặc sắc của vùng đất rừng U Minh, là sản phẩm tinh thần phong phú trong đời sống cư dân nơi đây.

Bằng Công nhận Nghệ nhân Dân gian truy tặng cho bác Ba Phi vào năm 2003.

Nhiều người dân ở Lung Tràm cho biết, sinh thời bác Ba Phi là người nghĩa hiệp và rất thương người. Những năm kháng chiến chống Pháp, hưởng ứng lời kêu gọi, ông hiến 2.000 công đất, tương đương 200 hecta để chia cho bà con và kháng chiến cùng làm, cùng ở, phục vụ cách mạng.

Không những vậy, nhà bác Ba Phi còn là nơi nuôi giấu cán bộ kháng chiến, là trạm liên lạc và tiếp tế lương thực giữa bà con Lung Tràm với tổ chức cách mạng. Không ít lần bộ đội về làng, bác Ba đã đem tài năng bẩm sinh ra kể những chuyện cười, đãi “món ăn” tinh thần cho bộ đội. Những câu chuyện ấy lan rộng trong kháng chiến và được nhiều chiến sĩ ghi nhớ đến ngày nay.

Có lẽ vậy mà những năm chống Mỹ, nhà bác Ba Phi nằm trong vùng oanh tạc của bom đạn. Cả nhà đi tản cư, đến khi về thì tan hoang, chỉ còn lại hàng dừa, con kinh, mồ mả và cây rựa thép.

Một góc mảnh ruộng ở sau nhà do chính tay bác Ba Phi khai hoang, thao chua rửa phèn và đến nay vẫn được con cháu tiếp tục canh tác xanh tốt.

Bà Nguyễn Thị Thuận là con gái út của bác Ba Phi và cháu ngoại bên mộ bác Ba Phi và bà Cả, bà Ba.

Ông Trần Triều Tiên – Chủ tịch UBND xã Khánh Hải cho biết: Nhân cách và lối sống giản dị, chan hòa của bác Ba Phi in đậm vào lòng bao thế hệ người dân nơi đây. Không những vậy, truyện cười của bác Ba từ lâu đã trở thành di sản văn hóa dân gian đặc sắc mà khi nhắc đến văn hóa vùng U Minh - Cà Mau, không thể nào không nhắc đến bác Ba Phi của người dân Khánh Hải chúng tôi.

Hiện nay, UBND huyện Trần Văn Thời đã lên kế hoạch xây dựng Điểm du lịch Di tích bác Ba Phi tại Lung Tràm với diện tích gần 70.000 m2, trong đó có một phần là do gia đình bác Ba Phi hiến tặng đất để xây dựng. Tương lai nơi đây sẽ trở thành một địa điểm du lịch hấp dẫn với những yếu tố gắn liền với cuộc đời và di sản của bác Ba Phi.

Lê Quang Trạng

Theo Thế Giới Trẻ